Zaktualizowano: 8 paź
Jednym z naturalnych zjawisk fizjologicznych jest wydzielanie potu. Autonomiczny układ nerwowy w sposób kontrolowany wydziela pot, aby regulować temperaturę ciała. Nadpotliwość jest skrajnym przypadkiem, gdy ilość wydzielanych produktów przemiany materii jest znacznie wyższa niż potrzeby organizmu związane z termoregulacją. Szacuje się, że na nadpotliwość (hiperhydrozę) cierpi 1–3% populacji.
Terapia skierowana do osób borykających się z problemem nadpotliwości zależy od rodzaju schorzenia, a także jego objawów oraz przyczyn. Leczenie ma na celu zmniejszenie nadpotliwości i poprawę jakości życia pacjentów.
Czym jest nadpotliwość?
Nadpotliwość jest problemem, z którym borykają się kobiety i mężczyźni. Jest to przewlekłe schorzenie objawiające się nadmiernym wydzielaniem potu z organizmu, przekraczającym normy potrzebne do utrzymania odpowiedniej temperatury ciała.
Gruczoły potowe, które odpowiadają za produkcję potu, można podzielić na ekrynowe i apokrynowe. Gruczoły ekrynowe są jednym z najistotniejszych mechanizmów odpowiadających za termoregulację organizmu. Impuls pochodzący z mózgu dociera do układu współczulnego rdzenia kręgowego, a stamtąd trafia do ekrynowych gruczołów potowych – w ten sposób powstaje wydzielanie potu. Gruczoły ekrynowe rozmieszczone są na całej powierzchni ciała poza przewodami słuchowymi zewnętrznymi, wargami oraz miejscami intymnymi. Najwięcej jest ich na dłoniach, stopach oraz pod pachami. Szacuje się, że liczba ekrynowych gruczołów potowych na ciele to około 4–5 milionów. Gruczoły apokrynowe (zapachowe) są nieco większe niż gruczoły ekrynowe i znajdują się m.in. w dołach pachowych, w okolicy odbytu, krocza oraz brodawek sutkowych.
Przewody gruczołów apokrynowych uchodzą do pochewki włosa, a ich wydzielina jest gęsta, lepka i ma białą barwę. Gruczoły apokrynowe uaktywniają się najczęściej w sytuacjach stresowych, emocjonalnych lub pobudzających wydzielanie adrenaliny. Mimo że pot wydzielany przez gruczoły apokrynowe jest bezwonny, to w połączeniu z innymi substancjami, takimi jak wolne kwasy tłuszczowe oraz trójglicerydy, zaczyna wydzielać nieprzyjemny zapach. Gruczoły apokrynowe nie odgrywają kluczowej roli w funkcjonowaniu organizmu, gdyż nie biorą udziału w jego termoregulacji. Nie są one również uznawane za bezpośredni czynnik wpływający na występowanie nadpotliwości.
Skutki nadpotliwości
Pot z chemicznego punktu widzenia jest roztworem wodnym jonów z niewielką ilością mocznika. Pot ekrynowy jest bezwonny i przezroczysty w porównaniu z potem apokrynowym, którego zarówno kolor, jak i zapach wpływają negatywnie na nasze samopoczucie.
U osób z nadpotliwością stymulacja wydzielania potu jest tak intensywna, że organizm może produkować nawet 12 l potu na dobę. Badania pokazały, że organizm osoby borykającej się z problemem nadpotliwości w ciągu godziny może wyprodukować nawet 3 l potu. Hiperhydroza jest schorzeniem, które może znacznie wpływać na jakość życia i ograniczać aktywność społeczną, zawodową oraz towarzyską. Niestety większość osób borykających się z hiperhydrozą ma obniżoną samoocenę (ponad 70%), a niewiele mniej, bo 50%, ma pierwsze objawy depresji.
Nadpotliwość może również prowadzić do innych zaburzeń, a także wpływać na zaostrzenie występujących w organizmie stanów chorobowych, takich jak łuszczyca czy egzema – więcej w artykule „Egzema – objawy, przyczyny i skuteczne metody leczenia skóry”. Nadpotliwość miejscowa połączona z uszkodzeniem skóry może prowadzić do licznych infekcji, stanów zapalnych, alergii, a nawet grzybicy skóry.
Rodzaje nadpotliwości
Nadmierna potliwość kliniczna dzieli się na dwa główne typy: pierwotną i wtórną – w zależności od przyczyny, oraz na ogniskową i uogólnioną – biorąc pod uwagę zasięg występowania. Hiperhydroza pierwotna często ma charakter idiopatyczny, podczas gdy nadpotliwość wtórna związana jest z występowaniem innych chorób. Za najczęstszą przyczynę nadpotliwości wtórnej uznaje się negatywny wpływ leków stosowanych w leczeniu innych schorzeń. U pacjentów z pierwotną nadpotliwością najczęściej obserwuje się hiperhydrozę ogniskową, która jest symetryczna i obustronna, a diagnozowana zazwyczaj u osób w wieku 14–25 lat. Około 50% przypadków dotyczy potliwości w okolicy pach, 30% – dłoni i stóp. Rzadziej występuje uogólniona forma pierwotnej nadpotliwości. Ponadto u około 50% pacjentów można zauważyć dziedziczenie schorzenia i zachorowania u większej liczby członków rodziny.
Przyczyny pierwotnej nadpotliwości nie zostały jeszcze w pełni poznane, a mechanizmy jej powstawania i rozwoju pozostają niejasne. W badaniach wskazuje się na silny związek między nadpotliwością a zwiększoną aktywnością współczulnego układu nerwowego. Szczególną uwagę zwraca się na rolę acetylocholiny jako neuroprzekaźnika między zakończeniami nerwowymi a gruczołami ekrynowymi. Jednakże badania histologiczne nadczynnych gruczołów potowych nie wykazują istotnych odchyleń od normy.
Przyczyny nadpotliwości
Przyczyny nadpotliwości mogą być bardzo różne. W przypadku nadpotliwości pierwotnej (hyperhidrosis primaria) największe znaczenie mają czynniki genetyczne. Pierwsze objawy choroby można zaobserwować już w okresie dojrzewania, a z biegiem lat choroba się rozwija. Z kolei nadpotliwość wtórna (hyperhidrosis secundaria) może być wywołana przez wiele czynników, występujących samoistnie.
Nadpotliwość wtórna dzieli się na formę uogólnioną i miejscową, a jej źródła mogą obejmować m.in.:
ostre choroby gorączkowe (np. infekcje),
nowotwory (takie jak chłoniaki),
stany fizjologiczne (np. ciąża, menopauza),
niewydolność serca,
zaburzenia endokrynologiczne (np. nadczynność tarczycy, nadczynność przysadki mózgowej, cukrzyca, guz chromochłonny nadnerczy, zespół rakowiaka, guz wydzielający hormon wzrostu),
farmakoterapię.
Jednym z możliwych powodów nadpotliwości jest wspomniana farmakoterapia, która obejmuje stosowanie niektórych grup leków, w tym:
leków przeciwbólowych (np. morfina, naproksen, tramadol),
leków przeciwdepresyjnych (w tym selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny oraz trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych),
antybiotyków i leków przeciwwirusowych (np. cyprofloksacyna, acyklowir, moksyfloksacyna, telitromycyna),
leków dermatologicznych (takich jak glikokortykosteroidy miejscowe, lidokaina, siarczek selenu),
leków kardiologicznych (np. benazepryl, karwedilol, doksazosyna, enalapryl, losartan, metoprolol, propafenon, werapamil),
leków hormonalnych i endokrynologicznych (np. insulina, lewotyroksyna, prednizolon, somatotropina, testosteron, wazopresyna).
Przyczyną miejscowej nadpotliwości mogą być również uszkodzenia układu nerwowego, takie jak neuropatia cukrzycowa.
Objawy nadpotliwości
Nadmierne wydzielanie potu występuje głównie w miejscach skupisk gruczołów ekrynowych (gruczołów potowych). Należą do nich: dłonie, stopy, pachy oraz twarz.
W przypadku nadpotliwości rąk można zaobserwować zmianę koloru skóry na mocno różowy, a nawet czerwony, przy czym dłonie w wyniku termoregulacji, mimo zmiany koloru, pozostają chłodne. Naskórek w wyniku nadpotliwości może jednak ulegać maceracji, mogą powstawać również obrzęki.
Osoby cierpiące na nadpotliwość w okolicach pach szybko produkują dużą ilość potu, który spływa po skórze, wsiąka w ubrania i powoduje ich odbarwianie. U osób z nadpotliwością w okolicach pach na skórze często pojawia się biała poświata (powstała na skutek wytrącenia soli z roztworu wodnego) – taki stan zwiększa ryzyko maceracji oraz problemów zapalnych.
W przypadku hiperhydrozy stóp ryzyko maceracji i jej powikłań jest jeszcze wyższe. Pacjenci często odczuwają ból oraz doświadczają nawracających infekcji bakteryjnych lub grzybiczych. Ten typ nadpotliwości często wiąże się z bardzo nieprzyjemnym zapachem, który przenosi się na obuwie.
Diagnoza nadpotliwości
Diagnoza pod kątem nadpotliwości zalecana jest w przypadku, gdy wydzielanie potu jest zjawiskiem stałym (nieprzemijającym), a wydzielina produkowana przez organizm jest gęsta oraz ma nieprzyjemny, drażniący zapach. Zgodnie z zaleceniami Canadian Hyperhidrosis Advisory Committee pierwotna nadpotliwość może być zdiagnozowana u pacjentów, u których objawy utrzymują się co najmniej przez 6 miesięcy oraz spełnione są co najmniej 4 z następujących kryteriów:
lokalizacja w obszarach o wysokiej koncentracji gruczołów ekrynowych (pachy, dłonie, stopy, twarz),
występowanie obustronne i symetryczne,
brak objawów w trakcie snu,
przynajmniej jeden epizod tygodniowo,
początek przed 25. rokiem życia,
pozytywny wywiad rodzinny,
zakłócanie codziennej aktywności.
W procesie diagnostycznym ważne jest określenie typu nadpotliwości (pierwotnej lub wtórnej). Ta pierwsza występuje znacznie częściej, dlatego jej diagnoza jest szybsza i nieco łatwiejsza. W przypadku podejrzenia wtórnej hiperhydrozy często konieczne są dodatkowe badania laboratoryjne.
Rozpoznanie nadpotliwości opiera się głównie na badaniu klinicznym i dokładnym wywiadzie medycznym. Zastosowana może zostać również skala HDSS (Hyperhidrosis Disease Severity Scale), oceniająca nasilenie nadpotliwości:
1. Pocenie jest niewidoczne i nie wpływa na codzienną aktywność – 1 pkt
2. Pocenie tolerowane, czasami zaburza codzienną aktywność – 2 pkt
3. Pocenie na granicy tolerancji, często zakłóca codzienną aktywność – 3 pkt
4. Pocenie nietolerowane, stale zaburza codzienną aktywność – 4 pkt
Wynik 3 lub 4 wskazuje na ciężką nadpotliwość, podczas gdy wynik 1–2 oznacza nadpotliwość lekką lub umiarkowaną.
Skalę HDSS można połączyć z metodą grawimetryczną, w której ważona jest bibułka testowa przed i po 10 minutach absorpcji potu. Pomiary wykonuje się na wadze analitycznej w ściśle określonych warunkach: o tej samej porze, w temperaturze 22–24°C i wilgotności względnej 40–60%. Granicę między stanem fizjologicznym a nadmierną potliwością stanowi wydzielanie potu przez gruczoły w dołach pachowych i na dłoniach w ilości 100 mg/5 min.
W procesie diagnozowania i leczenia pomocny może być tzw. test Minora, który pozwala na precyzyjne określenie obszaru nadpotliwości. Skórę najpierw pokrywa się jodyną lub roztworem powidonu jodu, a po wyschnięciu dany obszar posypuje się skrobią (na przykład mąką ziemniaczaną). Miejsca, w których występuje nadmierne wydzielanie potu, stają się wyraźnie ciemniejsze, uzyskując kolor brunatnofioletowy (prawie czarny).
Leczenie nadpotliwości
Leczenie nadpotliwości opiera się głównie na eliminowaniu problemu nadmiernego wydzielania potu. U pacjentów cierpiących na wtórną hiperhydrozę kluczowe jest zidentyfikowanie i leczenie pierwotnej przyczyny choroby, powodującej nadpotliwość. W tym przypadku pacjentom zaleca się wdrożenie silniejszej terapii lub zmianę przyjmowanych dotychczas leków (mogących mieć negatywny wpływ na wydzielanie potu).
Leczenie nadpotliwości zazwyczaj ma charakter objawowy i obejmuje leczenie miejscowe, ogólne oraz zabiegowe. Metody zabiegowe są zazwyczaj stosowane u pacjentów, u których inne metody leczenia okazały się nieskuteczne.
Preparaty miejscowe są preferowaną formą terapii nadpotliwości przez wielu pacjentów. Substancją bazową są w nich sole glinu, które sprawdzają się w leczeniu potliwości pach i dłoni.
Wśród środków do stosowania miejscowego można wymienić leki antycholinergiczne, takie jak 2% glikopirolan, który zmniejsza potliwość poprzez wiązanie się z receptorami muskarynowymi, co znajduje zastosowanie w nadmiernym poceniu się twarzy. Krem z glikopirolanem o stężeniu 0,5% bywa stosowany u pacjentów z wtórną hiperhydrozą wynikającą z cukrzycy, natomiast 2–5% roztwór kwasu taninowego jest polecany dla osób z nadpotliwością dłoni i stóp.
Jeżeli miejscowe metody leczenia nie przynoszą rezultatów, można rozważyć leczenie ogólne, w tym stosowanie leków antycholinergicznych, takich jak glikopirolan, oksybutynina czy bromek metanteliny.
Pacjentom, których hiperhydroza jest związana z lękiem i fobią społeczną, zaleca się również przyjmowanie leków beta-adrenolitycznych.
Badania wskazują na skuteczność doustnych leków antycholinergicznych, jednak ich zastosowanie jest ograniczone przez szereg działań niepożądanych, takich jak problemy z widzeniem, trudności w oddawaniu moczu, zawroty głowy, tachykardia, suchość w jamie ustnej oraz dolegliwości ze strony układu pokarmowego.
Zabiegowe leczenie nadpotliwości
Nadpotliwość to stan, w którym gruczoły potowe wydzielają nadmiar potu, co może powodować dyskomfort i problemy estetyczne. Istnieje kilka metod leczenia nadpotliwości, w tym zabiegi medyczne. Oto trzy popularne zabiegi stosowane w leczeniu nadpotliwości.
Toksyna botulinowa typu A jest wstrzykiwana w miejsca, w których występuje nadpotliwość (najczęściej w dłonie, stopy, pachy). Toksyna blokuje sygnały nerwowe, które stymulują gruczoły potowe, co prowadzi do zmniejszenia wydzielania potu.
Działanie pojawia się zazwyczaj po kilku dniach i może utrzymywać się od 6 do 12 miesięcy – efekt i czas jego utrzymywania się są indywidualne. Zabieg jest stosunkowo szybki i mało inwazyjny, ale jak każda procedura może wiązać się z działaniami niepożądanymi. Toksyna botulinowa jest lekiem wydawanym na receptę – o możliwości jej zastosowania, dawce i obszarze podania decyduje lekarz po konsultacji i kwalifikacji.
Jontoforeza
Jontoforeza to metoda polegająca na zastosowaniu prądu elektrycznego w zwalczaniu nadpotliwości dłoni i stóp. Podczas zabiegu pacjent zanurza dłonie lub stopy w wodzie, a następnie zwykle przez 20–30 minut poddaje się działaniu prądu o niskim natężeniu.
Jontoforeza może zmniejszyć wydzielanie potu na okres od kilku tygodni do kilku miesięcy. Metoda ta wymaga kilku sesji, aby uzyskać zadowalające rezultaty, a następnie powtarzania zabiegów, aby efekty były długotrwałe.
Leczenie chirurgiczne (sympatektomia)
Sympatektomia to zabieg chirurgiczny, w którym przerywa się nerwy odpowiedzialne za wydzielanie potu w określonych obszarach ciała (najczęściej pachach, dłoniach lub twarzy). Jest to bardziej inwazyjna metoda, przeprowadzana w znieczuleniu ogólnym.
Zabieg może prowadzić do znaczącego zmniejszenia nadpotliwości w wybranym obszarze ciała, jednak wiąże się z ryzykiem powikłań, takich jak nadmierna potliwość w innych miejscach ciała (tzw. pocenie kompensacyjne, ang. compensatory sweating). Efekt zabiegu jest zwykle długotrwały, a decyzję o leczeniu chirurgicznym podejmuje się po rozważeniu korzyści i ryzyka wspólnie z lekarzem.
NADZÓR MERYTORYCZNY – SPECJALIŚCI WYKONUJĄCY ZABIEGI W ESTETIC OPTIMA:
